xã hội Việt Nam thời điểm 2016 đã ở vào hiện tượng khủng hoảng ‘chạm ngưỡng báo động’, trên mọi phương diện dù rằng nền kinh tế có vẻ như đang được phục hồi, theo một nhà quan sát chính chữa x.hội Việt Nam từ Pháp.
Đảng cộng sản Việt Nam liệu có đủ năng lực để tiến hành cải cách hay không còn phụ thuộc vào việc Đảng có khả năng vượt qua được phức tạp lớn trong chính cơ chế cũng như lề lối tư duy của mình, đấy là quan điểm của Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy trong cuộc phỏng vấn với BBC hôm 12/3/2016. Mời quý vị theo dõi toàn văn cuộc trao đổi được thực hiện qua bút đàm sau đây:
Vậy thì hãy để cho các ứng viên tự do như ông Nguyễn Quang A tiến hành phép thử của họ. Phép thử này sẽ giúp cho tất cả các bên (đảng, ứng viên tự do, nhân dân) nhận rõ nhiều điều. Theo tôi, đây là một việc hết sức cần thiết trong thời điểm này TS. Nguyễn Thị Từ Huy
BBC: Gần đây, những ứng viên độc lập ở Việt Nam đồng loạt bước ra tự ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, trong đó có TS. Nguyễn Quang A, một nhà hoạt động x.hội dân sự có tiếng, trong lúc đó Hội nghị Trung ương của Đảng Cộng sản khóa mới cũng như Quốc hội Việt Nam sắp mãn nhiệm đã đang bàn bạc về sắp xếp nhân sự lãnh đạo nhà nước cho cuộc bầu cử, bà nói gì về một số chuyển động này?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Trong giới bất đồng chính kiến và giới hoạt động cho dân chủ hóa ở Việt Nam, tôi là một trong số rất ít người nhìn thấy một vài khía cạnh tích cực trong việc lựa chọn nhân sự cao cấp ở Đại hội XII vừa rồi. Đa số dường như rơi vào tình trạng bi quan cũng như mất hết niềm tin, vì nhìn nhận sự thất bại của Thủ tướng như là dấu chấm hết của hy vọng cải cách. Tôi biết, tôi mắc mọi người cho là « lạc quan tếu » khi nhìn nhận ngược lại rằng, chính là cùng với Tổng bí thư mà chúng ta có hy vọng cải cách.
nhưng, một cách khách quan, và dưới con mắt lạnh lùng của một người làm phân tích cũng như khiến nghiên cứu, tôi phải nói rằng, cách thức bổ nhiệm nhân sự lần này mất dân chủ hơn rất nhiều lần, so với trước đây. Lấy một ví dụ : Hà Nội và Tp. Hồ Chí Minh hoàn toàn không có quyền lựa chọn lãnh đạo của mình. Chức Bí thư của hai thành phố này mắc áp thẳng từ trên xuống. Đảng hoàn toàn không thể sử dụng từ « bầu cử » (dù chỉ là mị dân, dù chỉ là hình thức, như vốn xưa nay), trong các tình trạng này chỉ có khả năng nói là đảng áp đặt lãnh đạo lên người dân của hai thành phố này. Ví dụ này cơ bản cho việc người dân Việt Nam hoàn toàn không phải quyền chọn lãnh đạo của mình. tuy nhiên, lãnh đạo một số cấp, kể từ người lãnh đạo cao nhất, đều tự nhận là hệ thống hiện đang vô cùng « dân chủ », bầu cử lần này quá « dân chủ ». nếu làm cho việc theo cách thức tóm lại mà vẫn tự cảm thấy mình dân chủ, thì hay là tự lừa dối mình và lừa dối nhân dân, hoặc là không hiểu một chút gì về khái niệm dân chủ.
Bản quyền hình ảnhKHAM GETTY IMAGES
Image captionTác giả cho rằng từ 2-5 năm đến khó có gì gọi là 'ẩn số' khi bình luận về chính điều trị Việt Nam và quyền lực của Đảng Cộng sản cầm quyền.
Vậy thì hãy để cho các ứng viên tự do như ông Nguyễn Quang A tiến hành phép thử của họ. Phép thử này sẽ giúp cho tất cả các bên (đảng, ứng viên tự do, nhân dân) nhận rõ nhiều điều. Theo tôi, đây là một việc hết sức quan trọng trong thời điểm này.
không có ẩn số
BBC: Đảng Cộng sản Việt Nam được cho là đang trong một giai đoạn chuyển giao, chưa rõ lúc nào ông Nguyễn Phú Trọng sẽ bàn giao chức Tổng Bí thư mà ông mới tái đắc cử cho người kế nhiệm, dường như chính điều trị Việt Nam từ ít nhất 2-5 năm đến còn rất nhiều ẩn số?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Từ 2 tới 5 năm đến, tương đối khó có cái gì gọi là ẩn số. Quyền lực chính điều trị của Đảng cộng sản Việt Nam Hiện tại vẫn quá vững chắc. Đảng đang có tất cả những phương tiện để củng cố quyền lực của mình.
Sự chuyển giao quyền lực từ một tổng bí thư này sang một tổng bí thư khác không khiến thay đổi hệ thống chính điều trị, không làm cho giảm thiểu chức năng tha hóa cũng như khiến tha hóa của hệ thống quyền lực, chừng nào quyền lực chính trị vẫn còn tuyệt đối không kiểm soát bằng một cơ chế thực sự dân chủ: cơ chế tam quyền phân lập TS. Nguyễn Thị Từ Huy
Đa số người dân đã quen chịu đựng và mắc nên đặt vào hiện tượng phi chính điều trị, họ không quan tâm tới những hoạt động chính chữa, và cũng chưa hiểu được ý nghĩa của chính chữa đối với cuộc sống của mình, nhu cầu vật chất vẫn đang là mối quan tâm tốt nhất, kể cả ở giới lao động trí óc. Sự tiến triển của x.hội dân sự hiện đang rất chậm chạp. một số tổ chức chính chữa và những đảng phái chính chữa bên ngoài đảng cộng sản chưa hình thành được ở Việt Nam.
Vì vậy, những người muốn Việt Nam được dân chủ hóa sẽ phải làm cho việc rất nhiều, nhiều, nếu như họ muốn sau 5 năm nữa có một số thay đổi mang tính chất ẩn số.
nếu chúng ta không nỗ lực đủ thì trường hợp sẽ còn kéo dài chưa biết bao lâu. Václav Havel (BBC: nhà văn, kịch tác gia, cố tổng thống CH Czech) từng nói rằng hệ thống toàn chữa trị làm tha hóa con người, và đến lượt mình con người tha hóa sẽ củng cố hệ thống đó.
Đông Âu cộng sản đã thoát khỏi hệ thống tha hóa ấy từ hơn hai mươi năm nay, cũng như trong chừng đó thời gian chúng ta đã tiếp tục trượt dốc tha hóa. Liệu chúng ta còn đủ chức năng chống lại sự tha hóa đó hay không, hoặc sẽ tiếp tục củng cố nó, cốt chỉ để tồn tại qua ngày?
Hãy nhìn Bắc triều tiên, vốn cùng một dân tộc với Nam Triều tiên, để thấy rằng một hệ thống chính chữa trị tha hóa có thể đưa con người đến đâu.
Image captionNăm 1975, Václav Havel, nhà văn, kịch tác gia của Tiệp Khắc, từng cho rằng quốc gia cộng sản này lúc đấy đang rơi sâu vào một cuộc khủng hoảng chưa từng có trong lịch sử.
Sự chuyển giao quyền lực từ một tổng bí thư này sang một tổng bí thư khác không khiến thay đổi hệ thống chính điều trị, không khiến hạn chế khả năng tha hóa và khiến tha hóa của hệ thống quyền lực, chừng nào quyền lực chính chữa trị vẫn còn không thể nào kiểm soát bằng một cơ chế thực sự dân chủ: cơ chế tam quyền phân lập.
Chạm ngưỡng báo động
BBC: Từ một người khiến cho nghiên cứu, lý luận về văn học, nay quan sát cũng như phân tích chính điều trị Việt Nam từ hải ngoại, bà có nhận xét gì về x.hội và chính điều trị Việt Nam thời kỳ hiện nay?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: Năm 1975, Václav Havel, trong một bức thư gửi Gustav Husák, Tổng bí thư đảng cộng sản Tiệp Khắc khi đấy, có nói về xã hội Tiệp Khắc như sau:
nếu như xã hội cộng sản Tiệp Khắc ở thời điểm năm 1975 được đặc trưng bởi tính chất của một cuộc khủng hoảng mà Havel xem là nguy hiểm nhất, thì xã hội Việt Nam thời điểm 2016, theo tôi, đã ở vào hiện tượng khủng hoảng chạm ngưỡng báo động, trên mọi phương diện TS. Nguyễn Thị Từ Huy
"Tôi dám khẳng định rằng – bất chấp mọi thực tế hấp dẫn bên ngoài – bên trong, x.hội của chúng ta […] đang rơi vào một cuộc khủng hoảng ngày càng sâu hơn, một cuộc khủng hoảng mà về mặt nào đó còn hiểm nguy hơn mọi cuộc khủng hoảng chúng ta từng biết trong lịch sử cận đại," (theo bản dịch của Phạm Nguyên Trường).
nếu như xã hội cộng sản Tiệp Khắc ở thời điểm năm 1975 được đặc trưng bởi tính chất của một cuộc khủng hoảng mà Havel xem là hiểm nguy nhất, thì x.hội Việt Nam thời điểm 2016, theo tôi, đã ở vào hiện tượng khủng hoảng chạm ngưỡng báo động, trên mọi phương diện.
Dù rằng nền kinh tế có vẻ như đang được phục hồi, nhưng một số nguy cơ tiềm ẩn (được tích tụ trong suốt rất nhiều thập kỷ quản lý bằng tham nhũng) thì chưa biết sẽ bùng nổ chi tiết vào thời điểm nào cũng như dưới hình thức nào, nếu như vẫn tiếp tục phương thức quản lý Hiện nay cũng như không phải những biện pháp hữu hiệu để xử lý biến chứng của những đường lối và chính sách vẫn duy trì cho tới tận khi này.
Trên các phương diện khác (văn hóa, giáo dục, y tế, luật pháp, đạo đức xã hội…) cuộc khủng hoảng cũng đang ở ngưỡng báo động, chỉ có điều là người dân cũng như chính phủ Việt Nam có dám đối diện với sự thật về cuộc khủng hoảng này hoặc không mà thôi.
Image captionĐang có một phong trào tự ứng cử vào Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp ở Việt Nam, mà TSKH Nguyễn Quang A là một hiện tượng.
và có bao nhiêu người tự xem là thuộc tầng lớp trí thức dám nhìn nhận rằng mình đang sống trong khủng hoảng, cũng như đang tạo ra nó, bằng chính lối sống và lối khiến cho việc hàng ngày của mình?
Cải cách chính trị?
BBC: Bà từng đặt câu hỏi trong
một series bài blog trên truyền thông quốc tế rằng liệu Việt Nam có thể thực hiện cải cách chính điều trị. câu hỏi đó chỉ đặt ra riêng cho Đảng Cộng sản đang cầm quyền, hoặc còn cho toàn xã hội, hay cho một số chủ thể chính trị, xã hội nào khác?
TS. Nguyễn Thị Từ Huy: câu hỏi đó dĩ nhiên được đặt ra cho Đảng cộng sản Việt Nam cũng như cho tất cả mọi người, hay như ông nói, cho toàn bộ xã hội.
Đảng cầm quyền ở Việt Nam hiện đang ở thời điểm buộc phải tự biện minh cho tính chính danh của mình. Sự yếu kém trong việc quản lý và xây dựng đất nước, sự thất bại trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh hải, giờ đây đã không còn thể giấu giếm được nữa.
nếu như đảng có khả năng chống lại một vài người bất đồng chính kiến hoạt động đơn độc, bằng cách đàn áp họ và biến họ thành phản động..., thì đảng không thể chống lại cả x.hội. Bởi vì một khi cả xã hội, hay phần lớn mọi người trong xã hội đều phản ứng, thì lúc đấy, phản động sẽ trở thành tiến bộ TS. Nguyễn Thị Từ Huy
Chính vì thế mà nhu cầu tự biện minh cho tính chính danh của độc quyền lãnh đạo xuất hiện một cách thường trực trong diễn văn của một số đảng viên lãnh đạo (dưới khá nhiều hình thức khác nhau: tự kể công lao của đảng, tự ca ngợi đảng, bắt nhân dân cần nhớ ơn đảng…).
Nhu cầu tự biện minh này chứng tỏ rằng những người lãnh đạo hiểu rằng độc quyền lãnh đạo không phải là điều đương nhiên đối với đảng cộng sản, kể cả lúc họ dùng điều 4 của Hiến pháp để áp đặt độc quyền này lên toàn x.hội. Họ biết như tất cả mọi người rằng đảng viên không phải sinh ra là để làm lãnh đạo. Họ cũng hiểu rằng, đảng muốn mạnh, muốn có chính danh và được thừa nhận thì không thể tiếp tục suy thoái như Hiện tại.
Nói cách khác, họ biết rằng nên nên cải cách. nhưng, Đảng cộng sản Việt Nam có đủ năng lực để tiến hành cải cách hay không, đối với Đảng, đấy là một câu hỏi lớn cũng như là một thắc mắc tương đối khó. Bởi vì, không ai khác, không cái gì khác, mà chính cơ chế cũng như lề lối tư duy sẽ ngăn cản Đảng cải cách.
nhưng, lúc toàn x.hội có nhu cầu cải cách, và bộc lộ nhu cầu này thành một số áp lực đủ mạnh, lúc đó đảng bắt buộc cải cách. Bởi vì, nếu như đảng có khả năng chống lại một vài người bất đồng chính kiến hoạt động đơn độc, bằng cách đàn áp họ và biến họ thành phản động (làm vậy thật quá dễ, cũng như có khả năng nói là hèn, đối với cả một bộ máy quyền lực!), thì đảng chẳng thể chống lại cả x.hội. Bởi vì một khi cả xã hội, hoặc phần lớn mọi người trong x.hội đều phản ứng, thì khi đấy, phản động sẽ trở thành tiến bộ.
Tiến sỹ Nguyễn Thị Từ Huy có bằng tiến sĩ văn chương bảo vệ tại Pháp năm 2008 và từng giảng dạy tại một số trường đại học ở Việt Nam. Hiện bà đang làm luận án tiến sĩ về triết học chính chữa tại Đại học Paris Diderot, Pháp.
